🧊💧🌫️⚛️
Бодисын төлөв ба Атомын бүтэц
Бодис хатуу, шингэн, хий гэсэн гурван төлөвт оршдог. Атом нь цөм ба электроноос бүтдэг бөгөөд химийн шинж чанарыг тодорхойлдог.
🧊 I бүлэг: Бодисын төлөв
1.1 Бодисын төлөв, шилжилт
1.2 Диффуз, диффузийн хурд
⚛️ II бүлэг: Атомын бүтэц
2.1 Атомын бүтэц, шинж
2.2 Үелэх хандлага
🎯 Гол ойлголтууд
Хайлах
Ууршилт
Хөлдөх
Диффуз
Концентрацийн зөрүү
Протон
Нейтрон
Электрон
Атомын дугаар
Масс дугаар
Үелэх систем
🧊 Бодисын төлөв ба шилжилт
Бодис гурван төлөвт байж молекулуудын байрлал, хөдөлгөөнөөр ялгаатай байдаг.
🔄 Гурван төлөв харьцуулалт
🧊
Хатуу
Молекулууд нягт байрлана. Тогтмол хэлбэр, эзлэхүүнтэй. Хамгийн бага хөдөлгөөн.
💧
Шингэн
Молекулууд хөдөлдөг. Тогтмол эзлэхүүн, дур хэлбэртэй. Дунд зэргийн хөдөлгөөн.
💨
Хий
Молекулууд чөлөөтэй тархдаг. Тогтмол хэлбэр, эзлэхүүнгүй. Хамгийн их хөдөлгөөн.
🔄 Төлөв шилжих процессууд
Хайлах (Melting)
Хатуу → Шингэн. Дулаан нэмэгдэнэ.
Хатуу → Шингэн. Дулаан нэмэгдэнэ.
Хөлдөх (Freezing)
Шингэн → Хатуу. Дулаан буурна.
Шингэн → Хатуу. Дулаан буурна.
Ууршилт (Vaporization)
Шингэн → Хий. Дулаан нэмэгдэнэ.
Шингэн → Хий. Дулаан нэмэгдэнэ.
Конденсаци (Condensation)
Хий → Шингэн. Дулаан буурна.
Хий → Шингэн. Дулаан буурна.
Сублимаци (Sublimation)
Хатуу → Хий шууд. Дулаан нэмэгдэнэ.
Хатуу → Хий шууд. Дулаан нэмэгдэнэ.
Иней тогтох (Deposition)
Хий → Хатуу шууд. Дулаан буурна.
Хий → Хатуу шууд. Дулаан буурна.
🎮 Молекулын хөдөлгөөн симуляц
ℹ️ Хатуу төлөв: Молекулууд тогтмол байрлалд чичирч байна
💨 Диффуз ба диффузийн хурд
Диффуз гэдэг нь бодисын молекулууд өндөр концентрацаас бага концентраци руу жигд тархах үзэгдэл юм.
📖 Диффузийн тухай
Диффуз нь дараах хүчин зүйлээс хамаарна:
- 🌡️ Температур: Температур өндөр байх тусам диффуз хурдан явагдана
- 📏 Концентрацийн зөрүү: Зөрүү их байх тусам диффуз хурдан
- ⚖️ Молекулын масс: Масс бага байх тусам диффуз хурдан (хий)
- 🧱 Орчны нягт: Хийд хамгийн хурдан, шингэнд удаан, хатуут хамгийн удаан
🎮 Диффузийн симуляц
💡 Температур нэмэгдүүлэхэд диффуз хурдан явагдахыг ажиглаарай!
🌡️ Диффузийн хурдны харьцаа (Грэмийн хууль)
Грэмийн хууль
v₁/v₂ = √(M₂/M₁)
Хоёр хийн диффузийн хурдны харьцаа нь тэдгээрийн молекулын массын квадрат язгуурын урвуу харьцаатай тэнцүү
Жишээ: H₂ ба O₂
v(H₂)/v(O₂) = √(32/2) = √16 = 4
H₂ нь O₂-оос 4 дахин хурдан тархана
v(H₂)/v(O₂) = √(32/2) = √16 = 4
H₂ нь O₂-оос 4 дахин хурдан тархана
Амьдрал дахь диффуз
• Цус дахь O₂, CO₂ тээвэрлэлт
• Үнэрт бодисын тархалт
• Ургамлын нүүрс хүчлийн хий шингэлэлт
• Цус дахь O₂, CO₂ тээвэрлэлт
• Үнэрт бодисын тархалт
• Ургамлын нүүрс хүчлийн хий шингэлэлт
⚛️ Атомын бүтэц
Атом нь цөм (протон + нейтрон) ба цөмийг тойрч буй электроноос бүрдэнэ.
🔬 Атомын бүтцийн загварууд
🍈
Томсоны загвар (1897)"Тарвас" загвар. Электрон хамгийн эерэг орчинд нийлэгтэй байна
☀️
Резерфордын загвар (1911)Нарны систем загвар. Цөм дунд, электрон тойрно
🔵
Борын загвар (1913)Электрон тодорхой орбиталуудад эргэнэ
⚛️ Атомын бүрдэл хэсгүүд
🔴
Протон
Цөм дотор. Эерэг цэнэг. Масс: 1 а.м.у.
⚪
Нейтрон
Цөм дотор. Цэнэггүй. Масс: 1 а.м.у.
🔵
Электрон
Цөм тойрно. Сөрөг цэнэг. Масс: ≈0
Гол томьёонууд:
Z = p⁺
Атомын дугаар = протоны тоо
A = p + n
Масс дугаар = протон + нейтрон
p = e⁻
Саармаг атомд протон = электрон
🎮 Атомын бүтцийн загвар
📊 Үелэх хандлага
Менделеевийн үелэх системд элементүүд атомын дугаараар эрэмбэлэгдэж химийн шинж чанар давтагдана.
📋 Үелэх системийн бүтэц
📍 Үе (Period)
- Хэвтээ эгнээ — нийт 7 үе
- Нэг үеийн элементүүд ижил электрон давхаргатай
- Зүүнээс баруун тийш металл → метал биш болно
📍 Бүлэг (Group)
- Босоо баган — нийт 18 бүлэг
- Ижил бүлгийн элементүүд ижил шинж чанартай
- Валентын электронын тоо ижил
📈 Үелэх хандлагууд
| Шинж чанар | Үеийн дагуу (→) | Бүлгийн дагуу (↓) |
|---|---|---|
| ⚛️ Атомын радиус | ↘ Буурна | ↙ Нэмэгдэнэ |
| ⚡ Ионжих энерги | ↗ Нэмэгдэнэ | ↙ Буурна |
| 🧲 Электрон татах чадвар | ↗ Нэмэгдэнэ | ↙ Буурна |
| ⚗️ Металл шинж | ↘ Буурна | ↙ Нэмэгдэнэ |
🔵 Анхны 20 элемент
📝 Тест: Бодисын төлөв & Атом
5 асуулт · 70% давсан тохиолдолд тэнцсэн