🧬 Органик хими
Органик нэгдлийн ангилал · Нүүрсустөрөгч · Хүчилтөрөгч агуулсан органик нэгдэл
🔤 4.1 Ангилал ба Нэршил
Органик нэгдлийн томьёо. ИЮПАК нэршил. Изомер.
ЭмпирикИЮПАКИзомер
⛽ 4.2 Нүүрсустөрөгч
Алкан, Алкен, Алкин, Ароматик. Халах, нэгдүүлэх, таних урвал.
АлканАлкенБензол
🍷 4.3 O-агуулсан нэгдэл
Спирт, Альдегид, Кетон, Карбон хүчил, Нийлмэл эфир.
−OH−CHO−COOH
🔤 Органик нэгдлийн Ангилал ба Нэршил
Органик нэгдлийн томьёо · ИЮПАК нэршил · Изомер
📝 Органик нэгдлийн томьёоны төрлүүд
| Томьёоны төрөл | Тодорхойлолт | Жишээ (пропен) |
|---|---|---|
| Эмпирик | Атомуудын хамгийн бага бүхэл тоон харьцаа | CH₂ |
| Молекул | Молекул дахь атом тус бүрийн бодит тоо | C₃H₆ |
| Хураангуй | Нүүрстөрөгч бүртэй холбогдсон атомуудыг харуулна | CH₃CH=CH₂ |
| Дэлгэмэл | Бүх атом, холбоог 2D-д харуулна | Бүх C-H, C=C харагдана |
| Холбоосон | C-хэлхээг зураасаар, функциональ бүлгийг тэмдгээр | ∧ (zigzag) |
| Орон зайн (3D) | Молекулын 3 хэмжээст бүтэц | Тетраэдр хэлбэр |
📏 ИЮПАК нэршлийн дүрэм
Нэр = Халагч + Угтвар + Дагавар
Угтвар (C атомын тоо):
1 → мет, 2 → эт, 3 → проп, 4 → бут,
5 → пент, 6 → гекс, 7 → гепт, 8 → окт
1 → мет, 2 → эт, 3 → проп, 4 → бут,
5 → пент, 6 → гекс, 7 → гепт, 8 → окт
Дагавар (функциональ бүлэг):
−ан → алкан (C−C), −ен → алкен (C=C)
−ин → алкин (C≡C), −ол → спирт (−OH)
−аль → альдегид, −он → кетон
−ан → алкан (C−C), −ен → алкен (C=C)
−ин → алкин (C≡C), −ол → спирт (−OH)
−аль → альдегид, −он → кетон
📌 Жишээ: CH₃−CH₂−CH₂−OH → пропан-1-ол
CH₃−CO−CH₃ → пропан-2-он (ацетон)
CH₃−CO−CH₃ → пропан-2-он (ацетон)
🔀 Изомерийн төрлүүд
Изомерүүд — адил молекул томьёотой боловч өөр бүтэцтэй нэгдлүүд:
Байгуулал (Structural) изомер
- Хэлхээний изомер — C-хэлхээний бүтэц өөр
- Байрлалын изомер — функциональ бүлгийн байрлал өөр
- Функциональ бүлгийн изомер — өөр функциональ бүлэгтэй
C₄H₁₀: н-бутан ↔ 2-метилпропан
Стерео изомер
- Цис-транс изомер (геометрийн) — C=C эргэхгүй
- Оптик изомер — хиральный атом (4 өөр орлуулагч)
бут-2-ен: цис ↔ транс
⛽ Нүүрсустөрөгч
Алкан · Алкен · Алкин · Ароматик нүүрсустөрөгч (Бензол)
🗂️ Нүүрсустөрөгчийн ангилал
🔥 Алкан
Зөвхөн C−C болон C−H нэг холбоо агуулсан, хамгийн энгийн нүүрсустөрөгч.
Ерөнхий томьёо: CₙH₂ₙ₊₂
| Нэр | Томьёо | Буцалгах цэг (°С) | Хэрэглээ |
|---|---|---|---|
| Метан | CH₄ | −161 | Байгалийн хий |
| Этан | C₂H₆ | −89 | Ердийн хий |
| Пропан | C₃H₈ | −42 | LPG, хийн баллон |
| Бутан | C₄H₁₀ | −1 | Хийн хөнгөн |
| Октан | C₈H₁₈ | 126 | Бензин |
🔥 Алканы үндсэн урвал: Халах урвал (монохлорорлуулалт гэрэлд явагдана)
CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl (гэрлийн нөлөөгөөр)
CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl (гэрлийн нөлөөгөөр)
🌿 Алкен ба Алкин
Алкен (C=C хоёрлосон холбоо):
CₙH₂ₙ (н≥2)
- Этен (CH₂=CH₂): полиэтилен, ПЭТ хуванцар
- Пропен: полипропилен
- Урвал: нэгдүүлэх (H₂, HX, X₂, H₂O)
- Броминтай: CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br−CH₂Br
Алкин (C≡C гуравласан холбоо):
CₙH₂ₙ₋₂ (н≥2)
- Этин (HC≡CH): ацетилен
- Гагнуур: 3150–3200°С дөл үүсгэнэ
- Урвал: нэгдүүлэх ба халах
🧪 Таних урвал: Алкен ба алкин нь бромын усны өнгийг арилгана → Ханасан/ханаагүй ялгах арга
⬡ Ароматик нүүрсустөрөгч — Бензол (C₆H₆)
Бензолын онцлог:
- 6 нүүрстөрөгч цагариг бүтэц
- Бүх C−C холбоо тэнцүү (үл байршсан π систем)
- Химийн хувьд тогтвортой
- Нэгдүүлэх урвалд орохгүй — орлуулалт давамгайлна
C₆H₆ + Br₂ → C₆H₅Br + HBr
(AlBr₃ катализаторт)
(AlBr₃ катализаторт)
🍷 Хүчилтөрөгч агуулсан Органик нэгдэл
Спирт · Альдегид · Кетон · Карбон хүчил · Нийлмэл эфир
🗂️ Функциональ бүлгүүд
🧪 Спирт
Молекулдаа −OH (гидроксил) бүлэг агуулсан органик нэгдэл.
CₙH₂ₙ₊₁−OH
Этанол (C₂H₅OH):
• Ариутгагч (60–85%) — 30 сек-д бактерийг 99.9% устгана
• Түлш, уусгагч
• Исэлдэхэд → Этаналь (CH₃CHO)
• Ариутгагч (60–85%) — 30 сек-д бактерийг 99.9% устгана
• Түлш, уусгагч
• Исэлдэхэд → Этаналь (CH₃CHO)
Спиртийн гол урвал:
• Исэлдэлт: −OH → −CHO (1°) эсвэл >C=O (2°)
• Дегидратаци: C₂H₅OH → CH₂=CH₂ + H₂O (H₂SO₄, 170°С)
• Эфиржилт: спирт + хүчил → нийлмэл эфир
• Исэлдэлт: −OH → −CHO (1°) эсвэл >C=O (2°)
• Дегидратаци: C₂H₅OH → CH₂=CH₂ + H₂O (H₂SO₄, 170°С)
• Эфиржилт: спирт + хүчил → нийлмэл эфир
🔍 Альдегид ба Кетон
Альдегид (−CHO бүлэг):
R−CHO
- Хүчтэй ангижруулагч
- Толленсийн урвалж: мөнгөний толь үүснэ
- Фелингийн урвалж: улаан тунадас
- Формальдегид (HCHO): дезинфекц
Кетон (>C=O, хоёр талдаа C):
R−CO−R'
- Ангижруулагч биш
- Толленс, Фелинг урвалж өгөхгүй
- Ацетон (CH₃COCH₃): уусгагч
- Исэлдэхэд зөвхөн хүчтэй исэлдүүлэгчтэй
🔑 Ялгааны тест: Толленс ба Фелинг — зөвхөн альдегидтэй урвалд ордог (кетонтой биш)
⚡ Карбон хүчил ба Нийлмэл эфир
Карбон хүчил (−COOH):
R−COOH
- Метаны хүчил (HCOOH): формик
- Этаны хүчил (CH₃COOH): цуу
- Спирттэй: эфиржих урвал
- Суурьтай: саармагжих урвал
Нийлмэл эфир (−COO−):
R−COO−R'
- Карбон хүчил + Спирт → Нийлмэл эфир + H₂O
- H₂SO₄ катализатор, дулаан
- Эргэх урвал → спиртийг илүүдлээр авна
- Анхилам үнэртэй: жимсний үнэр
📝 Органик хими — Тест
70% буюу түүнээс дээш оноо авбал тэнцсэн!