🌡️💨🔥⚙️
Дулааны физик
Дулааны физик нь температур, дулаан, хийн шинж чанар, дулаан машиныг судалдаг. Термодинамикийн хуулиуд нь энерги дамжуултыг тодорхойлдог.
🌡️ Температур & Дулаан
Цельс, Кельвин хувиргалт
Дулааны багтаамж Q = mcΔT
Фазын шилжилт
💨 Хийн хуулиуд
Бойль-Мариоттын хууль (PV=const)
Шарлийн хууль (V/T=const)
Идеал хийн тэгшитгэл PV=nRT
⚙️ Дулаан машин
Термодинамикийн I хууль
Карногийн мөчлөг
ΥΥА-ийн тооцоо
🌡️ Температур ба Дулаан
Температур нь молекулуудын дундаж кинетик эрчим хүчийг илэрхийлнэ. Дулаан нь температурын зөрүүнээс хамаарч дамжих эрчим хүч.
🔄 Температурын хуваарь хувиргалт
°C → K (Кельвин)
T(K) = T(°C) + 273.15
Үнэмлэхүй тэг = −273.15°C = 0 K
Дулааны багтаамж
Q = mcΔT
m=масс, c=хувийн дулаан, ΔT=температурын өөрчлөлт
🌡️ Температур хувиргагч
🧊→💧→♨️ Фазын шилжилт
Бодис фаз шилжих үед температур тогтмол байдаг — дулаан нь молекулуудын холбоог салгахад зарцуулагдана.
Хатуу дулаарах
0°C хүртэл
0°C хүртэл
Хайлалт
Q = mL_m (0°C)
Q = mL_m (0°C)
Шингэн дулаарах
0→100°C
0→100°C
Буцалалт
Q = mL_v (100°C)
Q = mL_v (100°C)
Уур дулаарах
100°C↑
100°C↑
💨 Хийн хуулиуд
Хийн даралт, эзлэхүүн, температурын харилцан хамаарлыг хийн хуулиуд тодорхойлдог.
📜 3 үндсэн хийн хууль
🫁
Бойль-Мариотт
P₁V₁ = P₂V₂
T=const үед
Даралт ↑ → Эзлэхүүн ↓
Жишээ: шприц
Даралт ↑ → Эзлэхүүн ↓
Жишээ: шприц
🌡️
Шарлийн хууль
V₁/T₁ = V₂/T₂
P=const үед
Температур ↑ → Эзлэхүүн ↑
Жишээ: дулаан агаарт бөмбөг
Температур ↑ → Эзлэхүүн ↑
Жишээ: дулаан агаарт бөмбөг
⚗️
Гей-Люссак
P₁/T₁ = P₂/T₂
V=const үед
Температур ↑ → Даралт ↑
Жишээ: хаалттай сав
Температур ↑ → Даралт ↑
Жишээ: хаалттай сав
Идеал хийн ерөнхий тэгшитгэл:
PV = nRT
P=даралт (Па), V=эзлэхүүн (м³), n=молийн тоо, R=8.314 Ж/(моль·К), T=температур (К)
🎮 Бойль-Мариоттын хуулийн симуляц
Бохийн ширхэгийг дарж эзлэхүүн буурахад даралт хэрхэн өөрчлөгдөхийг ажигла:
🔥 Дулаан дамжилт
Дулаан өндөр температурын биесээс бага температурын биест дамждаг. Гурван аргаар явагддаг.
🔄 Дулаан дамжилтын 3 арга
🔗
Дамжуулалт (Конукц)
Молекулуудын мөргөлдөлтөөр
дамждаг.
Металл — сайн дамжуулагч
Мод, хуванцар — муу дамжуулагч
дамждаг.
Металл — сайн дамжуулагч
Мод, хуванцар — муу дамжуулагч
🌀
Конвекц
Шингэн ба хийн урсгалаар
дулаан зөөгдөнө.
Тэнгис, агаарын урсгал,
халааны систем
дулаан зөөгдөнө.
Тэнгис, агаарын урсгал,
халааны систем
☀️
Цацраалт (Радиац)
Цахилгаан соронзон долгионоор
вакуумд ч дамждаг.
Нарны дулаан,
хэт улаан туяа
вакуумд ч дамждаг.
Нарны дулаан,
хэт улаан туяа
🎮 Дулаан дамжилтын симуляц
⚙️ Дулаан машин ба Термодинамик
Дулаан машин нь дулааны эрчим хүчийг механик ажил болгон хувиргадаг. Карногийн мөчлөг нь хамгийн үр ашигтай онолын цикл.
📜 Термодинамикийн хуулиуд
I хууль — Эрчим хүчийн хадгалалт
ΔU = Q − W
ΔU: Дотоод эрчим хүчийн өөрчлөлт
Q: Системд нэмэгдсэн дулаан
W: Система хийсэн ажил
Дулааны машин эрчим хүч үүсгэдэггүй, зөвхөн хувиргадаг!
Q: Системд нэмэгдсэн дулаан
W: Система хийсэн ажил
Дулааны машин эрчим хүч үүсгэдэггүй, зөвхөн хувиргадаг!
II хууль — Энтропийн нэмэгдэлт
🌡️ Дулаан өөрөө бага → өндөр рүү дамжихгүй
🔄 Жинхэнэ үйл явц эргэх боломжгүй
📈 Хаалттай системд энтропи буурахгүй
→ 100% ашигтай дулаан машин боломжгүй!
🔄 Жинхэнэ үйл явц эргэх боломжгүй
📈 Хаалттай системд энтропи буурахгүй
→ 100% ашигтай дулаан машин боломжгүй!
⚙️ Карногийн мөчлөг ба ΥΥА
Карногийн мөчлөгт дулаан машин ажиллах:
η = 1 − T_c/T_h
T_h=халуун эх үүсвэр (К), T_c=хүйтэн эх үүсвэр (К)
🚂 Уурын хөдөлгүүр: η ≈ 10–20%
🚗 Дотоод шаталтын хөдөлгүүр: η ≈ 25–40%
⚡ Цахилгаан мотор: η ≈ 85–95%
🧮 ΥΥА тооцоолуур
📝 Тест: Дулааны физик
5 асуулт · 70%-иас дээш оноотой бол тэнцсэн