10-р анги · Газар зүй · Уур амьсгал

🌫️🌀🌍🌡️

Уур амьсгал ба Цаг агаар

Цаг агаар нь богино хугацааны (өдрийн) атмосферийн байдал. Уур амьсгал нь урт хугацааны (30 жил+) дундаж байдал.

🌫️ Агаар мандал

Тропосфер (0–12км)

Стратосфер (12–50км)

Мезосфер, Термосфер

🌀 Даралт & Салхи

Өндөр/Нам даралт

Дэлхийн салхины системүүд

Циклон, антициклон

🌡️ Уур амьсгалын өөрчлөлт

Хүлэмжийн нөлөөлөл

Дэлхийн дулаарал

Монголын нөхцөл байдал

🌫️ Агаар мандлын давхаргууд

Агаар мандал нь Дэлхийг хамгаалж, дулааныг хадгалж, амьдрал боломжтой болгодог. Өндөр болох тусам агаарын даралт, нягт буурна.

📊 Давхаргуудын шинж

🔵 Тропосфер (0–12км): Цаг агаарын үзэгдэл бүгд энд явагдана. 1км дээшлэх тутам 6.5°C буурна.

🟢 Стратосфер (12–50км): Озоны давхарга (20–35км) хэт ягаан туяаг шингээнэ.

🟠 Мезосфер (50–80км): Хамгийн хүйтэн давхарга (−90°C). Метеор энд шатдаг.

🔴 Термосфер (80–600км): Өндөр температур (1500°C). ISS станц, полярын гэрэл.

☔ Усны мөчлөг

🌀 Агаарын даралт ба Салхи

Агаарын даралтын зөрүүгөөс салхи үүснэ. Нам даралтаас өндөр даралт руу урсана. Дэлхийн томоохон салхины системүүд уур амьсгалыг тодорхойлно.

🌀 Циклон ба Антициклон

🌀 Циклон (Нам даралт)

Агаар дотогшоо эргэнэ → дээшилнэ → хөргөгдөнө → бороо орно. Хойд бөмбөрцөгт тэсрэг зөв.

🌤️ Антициклон (Өндөр даралт)

Агаар доошоо буурна → гадагшаа тархана → дулааруулна → тунгалаг цаг. Зөв эргэлттэй.

🇲🇳 Монгол дахь Сибирийн өндөр даралт: Өвлийн ширүүн хүйтний шалтгаан.

🌬️ Дэлхийн салхины бүс

🌍 Уур амьсгалын бүс

Дэлхийн уур амьсгал өргөрөгийн дагуу тропик, дунд, туйлын бүсд хуваагдана. Монгол эх газрын хуурай уур амьсгалтай.

🗺️ Уур амьсгалын бүснүүд

🇲🇳 Монголын уур амьсгал

🌡️ Эх газрын хуурай — Далайгаас алслагдсан

❄️ Жилийн дулааны хэлбэлзэл: ~50–60°C (−40°C → +35°C)

💧 Жилийн хур тунадас: 200–400мм (говьд 50–100мм)

🌬️ Сибирийн өндөр даралт: Өвлийн хүйтний шалтгаан

🏜️ Говийн бүс: Жилийн хур тунадас 50–100мм, маш хуурай

🌡️ Уур амьсгалын өөрчлөлт

Хүн төрөлхтний үйл ажиллагааны улмаас CO₂ болон бусад хүлэмжийн хийнүүд нэмэгдэж дэлхий дулаарч байна.

🏭 Хүлэмжийн нөлөөлөл

🏭 Гол хүлэмжийн хийнүүд:
CO₂ (76%), CH₄ (16%), N₂O (6%), F-хий (2%)

📈 Дэлхий дулаарал: 1880-аас хойш +1.1°C дулаарсан. 2100 он гэхэд +1.5–4.5°C өсөх магадлал.

🧊 Мөс хайлалт: Арктикийн мөс 40 жилд 50% хайлсан. Далайн түвшин нэмэгдэж байна.

🇲🇳 Монгол дахь нөлөөлөл: 1940-оод оноос +2.2°C дулаарсан — дэлхийн дунджаас 2 дахин их.

📈 Температурын өөрчлөлтийн график

📝 Тест: Уур амьсгал

5 асуулт · 70% дээш = тэнцсэн