10-р анги · Газар зүй · Дэлхийн дотоод бүтэц ба Гадаргын үйл явц

🌍🗺️🌋💧

Дэлхийн дотоод бүтэц ба Гадаргын үйл явц

Дэлхий нь гадаргаасаа гүн рүү орох тусам температур, даралт нэмэгдэх давхаргат бүтэцтэй. Хавтан тектоник нь галт уул, газар хөдлөлтийг тайлбарлана.

🌍 Дотоод бүтэц

Хальс (0–70км)

Мантий (70–2900км)

Цөм (2900–6371км)

🗺️ Хавтан тектоник

Литосферийн хавтангууд

Хавтангуудын хөдөлгөөн

Газар хөдлөлт

💧 Гадаргын үйл явц

Элэгдэл, тээвэрлэлт

Хад чулуулгийн гурвалжин

Мөсдлөгийн хэлбэрүүд

🌍 Дэлхийн дотоод бүтэц

Газар хөдлөлтийн долгион дамжих хурдаар дотоод бүтцийг судалдаг. Гүн болох тусам дулаан, даралт нэмэгдэнэ.

📊 Давхаргуудын шинж

🟤 Хальс (Crust) — 0–70км
Эх газрын: 30–70км, Далайн: 5–10км. Хатуу, хүйтэн. Хөрс, чулуулаг.

🟠 Мантий (Mantle) — 70–2900км
1000–3700°C. Хагас хайлсан дулаан чулуулаг. Конвекцийн урсгал.

🔴 Гадна цөм (Outer core) — 2900–5100км
4000–5000°C. Хайлсан Fe, Ni. Соронзон орон үүсгэнэ.

⭕ Дотоод цөм (Inner core) — 5100–6371км
5000–6000°C. Маш өндөр даралтаас хатуу Fe, Ni.

🗺️ Хавтан тектоник

Литосфер нь томоохон хавтангуудад хуваагдсан. Мантийн конвекцийн урсгалаар хавтангууд хөдөлдөг. Жилд 2–10см хурдтай.

🔄 Хавтангуудын харьцааны 3 хэлбэр

↔️ Холдох хавтан

Хавтангууд холдох үед нуруу үүснэ. Атлантын далайн дунд нуруу.

↙️ Ойртох хавтан

Нэг доор шигддэг (субдукц). Уулс, галт уул, шуудуу үүснэ.

↕️ Хажуу хөдлөх

Хажуу чиглэлд гулсах. Хүчтэй газар хөдлөлт. Сан-Андреасын хагарал.

🌊 Газар хөдлөлт

Голомт (Hypocenter/Focus): Газар хөдлөлт үүсэх газар доорх цэг

Эпицентр (Epicenter): Голомтын баруун дээрх газрын гадаргын цэг

Рихтерийн шкал: 1–9+ (лог шкал — 1 нэгж = 32 дахин их эрчим)

Цунами: Далайн газар хөдлөлт ихэнхдээ цунами үүсгэнэ

🌋 Галт уул ба Галт уулын бүс

Галт уул нь мантийн магма гадаргад гарах цэг. "Галт уулын цагираг" — Номхон далайн эрэг галт уул, газар хөдлөлтөөр баялаг.

🌋 Галт уулын бүтэц

🔴 Лав: Гадаргад гарсан магма (800–1200°C)

🟠 Магма: Мантийн хайлсан чулуулаг

🟣 Магмын хонгил: Магма дээшлэх суваг

💨 Галт уулын хий: CO₂, SO₂, H₂O уур

⬛ Пирокластик: Дэлбэрэлтийн үеийн хаялт чулуу

🌍 Галт уулын дэлхийн тархалт

🔥 Галт уулын цагираг (Ring of Fire): Номхон далайг тойрсон 40,000км урт бүс. Дэлхийн галт уулын 75%, газар хөдлөлтийн 90% энд байна.

💧 Элэгдэл ба Тунамал хурдас

Гадаргын рельеф нь усны элэгдэл, салхины элэгдэл, мөсдлөгийн хүчээр хэлбэрждэг. Хад чулуулгийн 3 гурвалжин: магмын, тунамал, хувирсан.

🪨 Хад чулуулгийн гурвалжин

🔴 Магмын чулуулаг: Магма хөргөгдөж хатуурна. Гранит (газар дор), Базальт (гадаргад).

🔵 Тунамал чулуулаг: Хурдас давхарласнаар. Элсэн чулуу, шохойн чулуу, нүүрс.

🟣 Хувирсан чулуулаг: Даралт+дулааны нөлөөгөөр. Гантиг (← шохой), Хаялт (← гранит).

💧 Усны элэгдлийн хэлбэрүүд

🏔️

Голын элэгдэл

Гол хад чулуулагт V хэлбэрийн хавцал үүсгэнэ. Хурдны хүчтэй газарт элэгдэл, удаан газарт тунадас.

🧊

Мөсдлөгийн элэгдэл

Мөс U хэлбэрийн хавцал, фьорд үүсгэнэ. Дамуур, морений хурдас үлдэнэ.

🌬️

Салхины элэгдэл

Цөлд элс тээвэрлэн дюн, элсэн манхан үүсгэнэ. Элсэн чулуулагт сийлбэр хийнэ.

📝 Тест: Дэлхийн дотоод бүтэц

5 асуулт · 70% дээш = тэнцсэн