10-р анги · Хими · Органик хими

⛽🍶🍋🧵

Органик хими

Органик хими нь нүүрстөрөгч агуулсан нэгдлүүдийг судалдаг. Газрын тос, байгалийн хий, спирт, полимер бидний амьдралын суурь.

⛽ Нүүрсустөрөгч

Алкан CH₄, C₂H₆...

Алкен C₂H₄ (давхар холбоо)

Алкин C₂H₂ (гурван холбоо)

🍶 Спирт & Түлш

Метанол CH₃OH

Этанол C₂H₅OH

Биотүлш

🍋 Карбон хүчил

-COOH функциональ бүлэг

Цуксны хүчил CH₃COOH

Этерийн урвал

🧵 Макромолекул

Полимерийн бүтэц

Полиэтилен, ПВХ

Байгалийн полимер

⛽ Нүүрсустөрөгч

Нүүрсустөрөгч нь зөвхөн C ба H атомаас бүрдэнэ. Газрын тос, байгалийн хийн гол бүрэлдэхүүн.

📋 Нүүрсустөрөгчийн ангилал

Алкан (CₙH₂ₙ₊₂)

Ганц холбоо C–C
Метан: CH₄ (байгалийн хий)
Этан: C₂H₆
Пропан: C₃H₈ (шатаагур)
Бутан: C₄H₁₀ (зажигалка)

Алкен (CₙH₂ₙ)

Нэг давхар холбоо C=C
Этилен: CH₂=CH₂
Пропилен: CH₂=CHCH₃
Нэмэлтийн урвал явагддаг
Полимеризацид хэрэглэнэ

Алкин (CₙH₂ₙ₋₂)

Нэг гурван холбоо C≡C
Ацетилен: HC≡CH
Пропин: HC≡C-CH₃
Гагнуурт: O₂ + C₂H₂
3000°C дулаан өгнө

🛢️ Газрын тос ба Нэрэлт

Хий
C₁-C₄
<20°C

Бензин
C₅-C₁₀
20-180°C

Керосин
C₁₀-C₁₆
150-280°C

Дизель
C₁₅-C₂₅
250-350°C

Мастик
C₂₅+
>350°C

🔥 Алкаников шаталтын урвал

Метаны бүрэн шаталт:
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + дулаан

Пропаны шаталт (шатаагур):
C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O

⚠️ Дутуу шаталт: O₂ хангалтгүй үед хортой CO үүснэ: 2CH₄ + 3O₂ → 2CO + 4H₂O

🍶 Спирт ба Биотүлш

Спирт нь -OH (гидроксил) бүлэг агуулсан органик нэгдэл. Этанол хүнсэнд, метанол зөвхөн техникийн зориулалтаар.

📋 Метанол ба Этанол харьцуулалт

⚠️ Метанол CH₃OH

🧪 Бүтэц: 1 нүүрстөрөгч, -OH бүлэг

☠️ Хортой! 10мл сохор болгоно, 30мл үхүүлнэ

⛽ Ашиглалт: Зөвхөн техникийн түлш, уусгагч

🔥 Шаталт: 2CH₃OH + 3O₂ → 2CO₂ + 4H₂O

✅ Этанол C₂H₅OH

🧪 Бүтэц: 2 нүүрстөрөгч, -OH бүлэг

🍺 Исгэлтэнд: C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂

🏥 Ариутгалд: 70% уусмал

⛽ Биотүлш: Чихэрлэг ургамлаас гаргана

🌱 Биотүлш ба Тогтвортой хөгжил

Биотүлш нь ургамлаас гарган авсан сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр.

🌾 Биоэтанол: Чихэрлэг буудай, эрдэнэ шишнээс исгэлтээр

🌻 Биодизель: Ургамлын тос + метанол → FAME

✅ Давуу тал: CO₂-г ургамал дахин шингээнэ — нейтрал

⚠️ Сул тал: Хүнсний ургамал ашиглах нь хоол хүнсний үнэ нэмэгдүүлнэ

🍋 Карбон хүчил ба Этер

Карбон хүчил нь -COOH (карбоксил) бүлэг агуулна. Этерийн урвалаар спирттэй нэгдэж тааламжтай үнэртэй нэгдэл үүснэ.

📋 Карбон хүчлийн жишээнүүд

Нэр	Томьёо	Хаана байдаг
Метан хүчил (Формик)	HCOOH	Шоронгийн хүч, шоргоолж
Цуксны хүчил (Цетик)	CH₃COOH	Цуу, исгэлт бүтээгдэхүүн
Лимонны хүчил	C₆H₈O₇	Жимс, ундааны нэмэлт
Тарт хүчил	C₄H₆O₆	Усан үзэм, дарс
Стеарины хүчил	C₁₇H₃₅COOH	Лаа, мөн аж үйлдвэр

🧪 Этерийн урвал

      CH₃COOH + C₂H₅OH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O

      Цуксны хүчил + Этанол → Этил ацетат + Ус (H⁺ катализатортай)

🍌 Изоамил ацетат — гадил жимсний үнэр

🍊 Октил ацетат — улбар шарын үнэр

🍒 Изобутил формиат — интоорын үнэр

🧵 Макромолекул ба Полимер

Полимер нь олон давтагдсан нэгж (мономер)-ийн гинжин бүтэц. Байгалийн ба синтетик полимер хоёулаа байдаг.

🔄 Полимеризацийн урвал

n CH₂=CH₂ → –(CH₂–CH₂)ₙ–

n молекул этилен → полиэтиленийн гинж (PE)

🏭 Синтетик полимер

🛍️ Полиэтилен (PE): Уут, сав баглаа

🪟 PVC: Хоолой, цонхны хүрээ

🧴 Полипропилен (PP): Сав, машины дотор

🧵 Нейлон: Даавуу, ноос

🌿 Байгалийн полимер

🌾 Цардуул (крахмал): Үр тариа, төмс

🌲 Целлюлоз: Мод, цаас, тоосгон

🥩 Уураг (протеин): Амин хүчлийн гинж

🧬 ДНХ: Нуклеотидын гинж

🎮 Полимерийн гинжний визуализаци

🌍 Хуванцарын асуудал: Синтетик полимер байгальд задардаггүй — 100–1000 жил задарна. Дахин боловсруулалт (recycling), биологийн идэгдэмхий хуванцар — шийдэл.

📝 Тест: Органик хими

5 асуулт · 70% дээш = тэнцсэн