10-р анги · Хими · Органик бус бодис

⚙️🔩🪨🟡

Органик бус бодис

Металл, хайлш, карбонат, хүхрийн нэгдлүүд — аж үйлдвэр, барилга, эрчим хүчний суурь материалууд.

⚙️ Металл ба Хайлш

Металлын ерөнхий шинж

Хүчилтэй урвал

Ган, гуулин, хүрэл хайлш

🪨 Карбонат

CaCO₃ — шохой чулуу

Барилгын материал: цемент

CO₂ хийн ялгаралт

🟡 Хүхэр

SO₂, SO₃, H₂SO₄

Хүхрийн хүчлийн үйлдвэрлэл

Хүчлийн бороо

⚙️ Металл

Металлын атомууд идэвхтэйгээр электрон алдаж катион болдог. Дамжуулах чадвар, гялалзалт, уян хатан байдал металлын онцлог.

📊 Металлын идэвхийн цуваа

⬅️ Идэвхтэй металл (K, Na, Ca): Устай урвалдаж H₂ гаргана. Хүчилтэй хурдан урвалдана.

➡️ Идэвхгүй металл (Au, Pt): Хүчилтэй бараг урвалдахгүй. Байгалиас цэвэр байдлаар олддог.

🧪 Металлын үндсэн урвалууд

Урвал	Жишээ	Нөхцөл
Хүчилтэй	Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑	H-ээс идэвхтэй металл
Устай	2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑	Шүлтлэг металл
Хүчилтөрөгчтэй	4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃	Бараг бүх металл
Шилжилт урвал	Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu↓	Идэвхтэй → идэвхгүй

🎮 Металлын урвал — симуляц

🔩 Хайлш

Хайлш нь хоёр ба түүнээс дээш металлын (эсвэл металл+металл бус) холимог. Цэвэр металлаас илүү сайн шинж чанартай байдаг.

📋 Гол хайлшнууд

⚔️

Ган

Fe + C (0.2–2%)
Барилга, машин

🔔

Хүрэл

Cu + Sn (10–20%)
Барилга, урлаг

🎺

Гуулин

Cu + Zn (20–40%)
Хөгжмийн зэмсэг

✈️

Дуралюминь

Al + Cu + Mg + Mn
Нисэх онгоц

🔍 Хайлш яагаад дээр вэ?

💪 Хатуулаг нэмэгдэнэ: Ган нь цэвэр Fe-ээс хамаагүй хатуу

🌡️ Хайлах цэг өөрчлөгдөнэ: Гагнуур зориулалтаар ашиглана

🦀 Зэврэлт тэсвэрлэх чадвар: Нержавейка ган (Fe+Cr+Ni)

⚖️ Жин буурна: Дуралюминь — хөнгөн бөгөөд бат бэх

🪨 Карбонатын нэгдлүүд

Кальцийн карбонат CaCO₃ нь байгальд элбэг байдаг — шохой чулуу, гантиг, далайн бүрхэвч. Цемент, шохойн үндэс.

🔄 CaCO₃-ын урвалын гинж

🔥 Шохойжилт: CaCO₃ → CaO + CO₂↑ (900°C-д)

💧 Унтраасан шохой: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + дулаан

🌬️ Карбонатжилт: Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃↓ + H₂O

🏗️ Барилгын материалд хэрэглэх

🏛️

Цемент

CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂
Барилгын гол материал

🖼️

Гантиг

Хувирсан чулуу — CaCO₃
Дотоод засал, уран барилга

🧴

Шүлтлэгжүүлэгч

Ca(OH)₂ — газрын хөрсийг шүлтлэгжүүлнэ

🟡 Хүхэр ба Хүхрийн нэгдлүүд

Хүхэр нь байгалиас шар өнгийн хатуу бодис байдлаар олддог. H₂SO₄ бол хамгийн өргөн хэрэглэгддэг химийн бодис.

🔄 Хүхрийн нэгдлүүдийн гинж

🏭 Хүхрийн хүчлийн үйлдвэрлэл (Холбоосын арга)

①

S + O₂ → SO₂ — Хүхрийг шатаана (шатах урвал)

②

2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ — V₂O₅ катализатортай, 450°C-д (тэнцвэрийн урвал)

③

SO₃ + H₂O → H₂SO₄ — Хүхрийн хүчил (шууд бус аргаар)

🌍 Хүчлийн бороо: SO₂ агаар дахь усны уурт уусна → H₂SO₃/H₂SO₄ → хүчлийн бороо болно. Байгаль орчинд хортой.

⚗️ H₂SO₄-ийн химийн шинж

💧 Өтгөн H₂SO₄: Дегидрацийн (усгүйжүүлэх) бодис. Нүүрсийг хар болгоно.

⚡ Шингэлсэн H₂SO₄: Металлтай урвалдаж H₂ гаргана: Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂↑

🏭 Ашиглалт: Батарей, нойтон бодис, нитратжилт, металл цэвэршүүлэлт

⚠️ Аюулгүй байдал

• Өтгөн H₂SO₄ арьс, нүд шатаадаг

• H₂SO₄ усанд шингэхэд их дулаан ялгардаг

• Хүчлийг усанд нэм — усыг хүчилд нэмж болохгүй!

• Биаформ зүүх, дулаан даяар хамгаалах хувцас өмс

📝 Тест: Органик бус бодис

5 асуулт · 70% дээш = тэнцсэн