🏠 Эрдэм-Оюу ›10-р анги · Биологи · Бодисын солилцоо ба Хувьсал
🌿
Фотосинтез, Амьсгал, Хувьсал, Экологи
Биологи · II–IV бүлэг · 10-р анги
🎓 10-р анги
☀️💨🦕🌳

Бодисын солилцоо ба Хувьсал

Фотосинтез нь нарны эрчим хүчийг химийн эрчим хүч болгоно. Амьсгал эрчим хүчийг ялгаруулна. Дарвины хувьсал нь амьдралын олон янз байдлыг тайлбарлана.

☀️ Фотосинтез
6CO₂ + 6H₂O + гэрэл → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
Хлоропласт дотор болдог
Гэрлийн ба харанхуйн үе шат
💨 Эсийн амьсгал
C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + 38АТФ
Митохондрид болдог
Аэроб ба Анаэроб
🦕 Хувьсал & Экологи
Байгалийн шалгарал
Дарвины онол
Хоол хүнсний гинжин хэлхээ

☀️ Фотосинтез

Ногоон ургамал нарны гэрэл, CO₂, усыг ашиглан глюкоз ба хүчилтөрөгч үйлдвэрлэнэ. Бүх хоол хүнсний сүлжээний эх сурвалж.

⚗️ Фотосинтезийн урвал
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
Нарны гэрэл + хлорофилл тусламжтайгаар
☀️ Гэрлийн үе шат (тилакоидд):
H₂O-г задалж O₂ ялгарна. АТФ, НАДФН үүснэ.
🌿 Харанхуйн үе шат / Кальвины мөчлөг (стромад):
CO₂ + АТФ + НАДФН → Глюкоз (C₆H₁₂O₆)
🌡️ Нөлөөлөх хүчин зүйлс:
Гэрлийн эрчим, CO₂ хэмжээ, Температур (25–35°C оновчтой)
🎮 Фотосинтезийн хурдны симуляц
60%
50%

💨 Эсийн Амьсгал

Эсийн амьсгал нь глюкозоос АТФ (эрчим хүч) гарган авдаг. Аэроб (хүчилтөрөгчтэй) нь 38 АТФ, анаэроб нь 2 АТФ өгнө.

🔄 Аэроб амьсгалын үе шатууд
①
Гликолиз (цитоплазмд): Глюкоз → 2 Пируват + 2 АТФ + 2 НАДН. O₂ шаардахгүй.
②
Кребсийн мөчлөг (митохондрид): Пируват → CO₂ + НАДН + ФАДН₂ + 2 АТФ
③
Электроны тээврийн гинж (митохондрийн дотоод мембранд): НАДН + O₂ → H₂O + 34 АТФ
Нийт: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + 38 АТФ
🧪 Аэроб vs Анаэроб амьсгал
💨 Аэроб (хүчилтөрөгчтэй)
  • 38 АТФ үүснэ
  • CO₂ + H₂O ялгарна
  • Митохондрид болдог
  • Бараг бүх амьд бие
🧫 Анаэроб (хүчилтөрөгчгүй)
  • 2 АТФ — бага үр ашиг
  • Сүү хүчил эсвэл спирт
  • Зөвхөн цитоплазмд
  • Бактери, дрожж, булчин
🍞 Дрожж: глюкоз → этанол + CO₂ (талх, дарс)

🦕 Хувьсал ба Байгалийн шалгарал

Чарльз Дарвин (1859) — "Зүйлийн гарал үүслийн тухай" — байгалийн шалгарлаар зүйлүүд хувьсдаг гэсэн онолыг нотолсон.

📜 Байгалийн шалгарлын 4 зарчим
🔣
Хувирлын олон янз байдал: Нэг зүйлийн доторх хувь хүмүүс тархагдаж байдаг — зарим нь том, зарим нь жижиг г.м.
🧬
Удамшилт: Шинж чанар үр сад руу дамжина — мутаци, генетик холилт
⚔️
Оршин тогтнохын тэмцэл: Хоол хүнс, орон зай хязгаарлагдмал — хамгийн зохицсон нь амьд үлдэнэ
🏆
Байгалийн шалгарал: Орчинд зохицсон хувь хүмүүс илүү олон үр төл үлдээнэ
🦋 Хувьслын жишээнүүд
🦋
Хаусийн эрвээхэй

Аж үйлдвэрийн бохирдолоор цагаан → хар өнгийн эрвээхэй олшров (нуугдаж зайлах)

🐦
Дарвины финк шувуу

Галапагосийн арлуудад хоол хүнсний нөөцөд зохицон хошуу нь өөр өөр болж хувьссан

🦠
Антибиотик тэсвэр

Антибиотик тэсвэрлэх бактери байгалийн шалгарлаар олширно — эмийн тэсвэр үүснэ

📅 Амьдралын хувьслын цуваа

🌳 Экологи ба Экосистем

Экологи нь амьд биетүүд ба орчин хоёрын харилцааг судалдаг. Экосистем нь амьд ба амьгүй байгалийн системийн нэгдэл.

🍃 Хоол хүнсний гинжин хэлхээ
🌾 Үйлдвэрлэгч
Ургамал (фотосинтез)
🐛 I хэрэглэгч
Өвсөн идэгч (herbivore)
🦊 II хэрэглэгч
Мах идэгч (carnivore)
🦅 III хэрэглэгч
Дээд зэрэглэлийн
🔄 Байгалийн мөчлөгүүд
💧
Усны мөчлөг

Ууршилт → Үүл → Хур тунадас → Гол → Далай → давтана

🌬️
Нүүрстөрөгчийн мөчлөг

Фотосинтез → Амьсгал → Задрал → CO₂ → давтана

⚡
Азотын мөчлөг

N₂ → Бактери → NO₃ → Ургамал → Амьтан → Задрал → N₂

⚖️ Эрчим хүчний пирамид
🔋 10%-ийн дүрэм: Нэг трофик түвшнээс дараагийнх руу зөвхөн 10% эрчим хүч шилжинэ. 90% дулаан болж алдагдана. Тиймч дараагийн түвшинд амьтдын тоо багасна.

📝 Тест: Бодисын солилцоо ба Хувьсал

5 асуулт · 70% дээш = тэнцсэн