🔬🧬🔄🎲
Эс ба Генетик
Эс бол амьдралын үндсэн нэгж. ДНХ нь генетик мэдээллийг хадгалдаг. Митоз, мейоз нь үрслэлийн суурь.
🔬 Эсийн бүтэц
Цөм, митохондри, хлоропласт
Прокариот ба Эукариот
Ургамал ба Амьтны эс
🧬 ДНХ ба Ген
Нуклеотидийн бүтэц
Хромосом ба Ген
Уургийн нийлэгжил
🎲 Менделийн хуулиуд
Хос хуваагдлын хууль
Пуннетийн дөрвөлжин
Доминант ба Рецессив
🔬 Эсийн бүтэц ба Органеллууд
Бүх амьд бие эсээс тогтоно. Эукариот эс нь цөмтэй; прокариот эс (бактери) цөмгүй.
🔬 Эсийн органеллуудын харьцуулалт
🔴 Цөм: ДНХ хадгалдаг, эсийн "тушаалын төв"
🟠 Митохондри: АТФ үйлдвэрлэнэ — "эсийн цахилгаан станц"
🟢 Хлоропласт: Фотосинтез — зөвхөн ургамалд байна
🔵 Рибосом: Уураг нийлэгжүүлэнэ
🟣 Гольджийн аппарат: Бодисуудыг боловсруулна
⬜ Эндоплазмат тор: Бодис тээвэрлэнэ
🌿 Ургамалын эс vs Амьтны эс
🌿 Ургамалын эс (нэмэлт):
- ✅ Эсийн хана (целлюлоз)
- ✅ Хлоропласт (фотосинтез)
- ✅ Том вакуоль
- ❌ Центриол байхгүй
🐾 Амьтны эс (онцлог):
- ✅ Центриол (митозд)
- ✅ Жижиг вакуоль
- ❌ Эсийн хана байхгүй
- ❌ Хлоропласт байхгүй
🧬 ДНХ ба Уургийн нийлэгжил
ДНХ нь амьдралын "кодын ном". Нуклеотидийн дараалал нь уургийн бүтцийг тодорхойлно.
🔩 ДНХ-ийн бүтэц
🧪 Нуклеотидийн бүтэц:
Фосфат бүлэг + Дезоксирибоз (5C чихэр) + Азотын суурь
Фосфат бүлэг + Дезоксирибоз (5C чихэр) + Азотын суурь
🔤 4 азотын суурь:
Аденин (A) — Тимин (T) ····· A≡T
Гуанин (G) — Цитозин (C) ·· G≡C
Аденин (A) — Тимин (T) ····· A≡T
Гуанин (G) — Цитозин (C) ·· G≡C
📐 Хос спираль (Watson-Crick):
2 полинуклеотидийн гинж нэгдэж хос спираль үүсгэнэ. Зохиолч: Уотсон, Крик (1953)
2 полинуклеотидийн гинж нэгдэж хос спираль үүсгэнэ. Зохиолч: Уотсон, Крик (1953)
🧬 Хүний ДНХ:
3 тэрбум нуклеотид, 46 хромосом, ~25,000 ген
3 тэрбум нуклеотид, 46 хромосом, ~25,000 ген
⚙️ Уургийн нийлэгжил
①
Транскрипц (цөмд): ДНХ → мРНХ — ДНХ-ийн нэг судсаар мРНХ нийлэгжинэ
②
мРНХ → Цитоплазм: мРНХ цөмөөс гарч рибосомд очно
③
Трансляц (рибосомд): мРНХ → Уураг — кодон бүр 1 амин хүчилтэй тохирно. 64 кодон, 20 амин хүчил.
🔄 Эс хуваагдал: Митоз ба Мейоз
Митоз нь биеийн эсийн өсөлт, нөхөн сэргэлтэд. Мейоз нь бэлгийн эс (gamete) үүсгэхэд хэрэглэгдэнэ.
🔄 Митозын үе шатууд
Интерфаз
ДНХ хуваарилагдана
ДНХ хуваарилагдана
Профаз
Хромосом харагдана
Хромосом харагдана
Метафаз
Дундаа зэрэгцэнэ
Дундаа зэрэгцэнэ
Анафаз
Хоёр тийш татагдана
Хоёр тийш татагдана
Телофаз
2 охин эс
2 охин эс
⚖️ Митоз vs Мейоз
| Шинж | Митоз | Мейоз |
|---|---|---|
| Хуваагдлын тоо | 1 удаа | 2 удаа |
| Охин эсийн тоо | 2 | 4 |
| Хромосомын тоо | 2n (Диплоид) | n (Гаплоид) |
| Хаана болдог | Биеийн эс | Бэлгийн эрхтэн |
| Зорилго | Өсөлт, нөхөн сэргэлт | Бэлгийн эс (gamete) |
🎲 Менделийн Генетик
Грегор Мендель (1866) ногоон буурцаг ашиглан удамшлын хуулиудыг нээсэн. Доминант аллель (D) нь рецессивийг (r) дарна.
📋 Генетикийн үндсэн нэр томьёо
Ген: ДНХ-ийн нэг шинжийг хянадаг хэсэг
Аллель: Генийн хувилбар — доминант (D) ба рецессив (r)
Генотип: Аллелийн хослол (DD, Dd, dd)
Фенотип: Гадаад илрэх шинж (өнгө, хэлбэр)
Гомозигот: DD эсвэл dd — ижил аллель хос
Гетерозигот: Dd — өөр аллель хос
🎲 Пуннетийн дөрвөлжин симуляц
📝 Тест: Эс ба Генетик
5 асуулт · 70% дээш = тэнцсэн